契丹钱树鉴赏与投资 - 裴元博, 陈传江

Dziś kolejna krótka notka na temat ciekawego tytułu. Tym razem będzie to chińskojęzyczna pozycja 契丹钱树鉴赏与投资 (Qìdān Qián Shù Jiànshǎng Yǔ Tóuzī), czyli "Drzewa keszowe Kitanów - określenie wartości i możliwości inwestycyjnych" autorstwa 裴元博 (Péi Yuánbó) i 陈传江 (Chén Chuánjiāng). Tytuł zwrócił moją uwagę z dwóch powodów. Pierwszy tyczy się tematyki drzew keszowych, których do naszych czasów zachowało się mało, a które rozjaśniają nam współczesnym obraz sztuki menniczej dawnych Chin. Drugi, to mennictwo Kitanów, których wyroby należą do rzadkości. Z wielką dozą sceptycyzmu podszedłem do kwestii zawartej w podtytule opisywanej przeze mnie pracy, tzn. do kwestii związanych z wyceną i perspektywami inwestycyjnymi. No cóż, 契丹钱树鉴赏与投资 jest nie tylko pracą historyczną, ale pełni też rolę albumu i katalogu.

Praca 契丹钱树鉴赏与投资 ukazała się w ramach serii 契丹文明解读丛书 (Qìdān Wénmíng Jiědú Cóngshū), czyli w cyklu poświęconemu dorobkowi kulturowemu Kitanów - ludu, który w latach  907-1125 panował w północnych Chinach. Okres ten w historiografii chińskiej określa się mianem dynastii Liao. Zalicza się ją do tzw. dynastii obcych, ponieważ władcy jej wywodzili się z obcego etnicznie Chińczykom ałtajskiego ludu.

Publikacja podzielona jest na cztery części. Pierwsza dotyczy ogólnej i ekonomicznej historii Kitanów. Druga odnosi się do zagadnień związanych z mennictwem tego ludu. Trzecia część - właściwa, obejmuje klasyfikację zachowanych do naszych czasów drzew keszowych. Czwarta zawiera użyteczne informacje dodatkowe.

O wielkiej wartości tej pracy stanowi właśnie cześć skupiająca wszystkie znane autorom przykłady drzew keszowych. Przypomnę dla mniej wtajemniczonych w dziedzinie numizmatyki keszowej, że termin "drzewo keszowe" odnosi się do półproduktu menniczego, który powstawał po odlaniu w formach. Zwykle przybierał postać "drzewa" o jednym lub kilku pniach, od którego odchodziły "gałązki" z monetami. Więcej o produkcji monet keszowych napisałem tu: Rekonstrukcja produkcji japońskich monet wado kaichin

Drzewa keszowe są bardzo rzadkimi zabytkami. Natrafia się na nie zwykle przy okazji prac archeologicznych na terenach dawnych mennic. Bywają też takie, które od dawien dawna przechodzą z kolekcji do kolekcji numizmatycznej i tylko dzięki dawno rozwiniętej numizmatyce w Azji Wschodniej nie zaginęły w mrokach dziejów. Jeśli chodzi o dynastię Liao, to sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana ponieważ możliwości wytwórcze mennic Kitanów były mizerne. Sądzi się, że roczne nakłady mennic Liao wynosiły nie więcej niż 500 tysięcy monet. To w porównaniu do możliwości menniczych południowego sąsiada - Północnej dynastii Song, rzeczywiście jest liczbą bardzo małą. Mimo tego, autorom w pracy udało się zaprezentować, pokaźną w mojej opinii, liczbę 266 drzew keszowych z różnych stopów. Klasyfikacja drzew obejmuje: 11 złotych, 27 srebrnych, 18 ołowianych, 8 cynowych i 202 z brązu. Zaskoczeniem dla mnie są produkty z drogich kruszców, jak i te wykonane ze stopów ołowiu i cyny. Brąz w przypadku mennictwa Kitanów jest czymś normalnym, o czym można przeczytać w wszystkich źródłach na ten temat. Niewykluczone zatem, że drzewa wykonane z innych stopów, niż te z miedzi, są tak naprawdę amuletami keszowymi. Jeśli jest inaczej, historia monetarna północnej części Chin będzie wymagała erraty.

Na zakończenie dodam jeszcze, że coraz bardziej popularna w Kraju Środka, numizmatyka spowodowała lawinę "cudownych" odkryć nieznanych do tej pory nauce numizmatów. Szczególnie narażone na to zjawisko są zabytki Kitanów, o czym sygnalizowałem 6 lat temu we wpisie: Nieznane monety Kitanów czy współczesne wynalazki? Radzę zachować wielką ostrożność przy zakupie jakiekolwiek kitańskiej monety. 

Spis treści:

Zarys historii monet Kitanów
 Kitańskie mennictwo - przegląd
 System monetarny i polityka ekonomiczna Kitanów
 Drzewa keszowe Kitanów - zarys
 Etnogeneza Kitanów
 Okres pre-kitański
 Cesarstwo Kitanów
 Okres post-kitański
 Lokalne ośrodki władzy w dobie panowania Kitanów
Identyfikacja drzew keszowych Kitanów
 Cechy szczególne mennictwa Kitanów
 Cechy charakterystyczne monet Kitanów
 Przegląd kitańskich złotych i srebrnych drzew keszowych
Określenie wartości drzew keszowych z różnych stopów
 Drzewa keszowe ze złota
 Drzewa keszowe ze srebra
 Drzewa keszowe z brązu
 Drzewa keszowe ze stopów cyny
 Drzewa keszowe ze stopów ołowiu
Aneks: System miar i wag w dobie dynastii Liao
 Jednostki długości
 Jednostki objętości
 Jednostki wagi
 Jednostki monetarne
 Jednostki wagi metali szlachetnych
Posłowie
Wybrana bibliografia
Wykaz powiązanych publikacji



Spis treści w języku oryginalnym:

契丹钱币简史
    契丹金属铸币概述
    契丹货币制度与经济政策
    契丹族钱树概况
    契丹族源探秘
    前契丹时期
    契丹帝国时期
    后契丹时期
    契丹帝国时期地方政权
契丹钱树的鉴定
    契丹铸钱工艺特色
    契丹钱币形制特征
    契丹金、银钱树探秘
不同材质钱树价格参考
    金质钱树
    银质钱树
    铜质钱树
    锡质钱树
    铅质钱树
附录：辽代度量衡制与公制换算
    度制
    量制
    衡制
    钱衡制
    金衡制
后记
主要参考书目

参考资料

Les Amis des monnaies. La sociabilité savante des collectionneurs et numismates chinois de la fin des Qing - Lyce Jankowski

Mało jest źródeł w literaturze zachodniej na temat dziejów numizmatyki Azji Wschodniej. Wzmianki na ten temat można uświadczyć w opracowaniach poświęconym keszówkom, ale nie stanowią nic więcej ponad krótką ciekawostkę w tekście. Prawdziwą perłą w tej dziedzinie jest wydana w 2018 roku francuskojęzyczna praca autorstwa Lyce Jankowski "Les Amis des monnaies. La sociabilité savante des collectionneurs et numismates chinois de la fin des Qing", czyli "Przyjaciele monet. Społeczność kolekcjonerów i numizmatyków chińskich pod koniec epoki Qing".

Autorka skupiła się na dziejach numizmatyki chińskiej od końca XVIII do połowy XIX wieku, ale w książce nie brakuje odniesień do innych epok. Wybrany czas jest nieprzypadkowy, po roku 1751 numizmatyka Kraju Środka przeżywała swój złoty wiek, a wszystko to zawdzięczała cesarzowi Gaozongowi z dynastii Qing (emitent bardzo popularnych dziś monet qian long tong bao). Otóż chiński imperator był zapalonym numizmatykiem, którego kolekcja w swoim czasie była najobszerniejszym i najlepiej opracowanym zbiorem monet Azji Wschodniej. Zapewne z potrzeby uporządkowania wiedzy w tej kwestii, zrodził się w głowie cesarza pomysł wydania publikacji na ten temat. W 1751 roku pojawił się "Qinding qianlu", czyli "Katalog monet z cesarskiego rozkazu opracowany", który stał się impulsem dla środowiska uczonych. Od tej pory na rynku pojawiać zaczęły się nowe katalogi i monografie, których autorami byli nie tylko numizmatycy, ale również fachowcy od paleografii i epigrafiki. Wśród wielu badaczy zawiązały się "numizmatyczne przyjaźnie", owocem czego, były dyskursy naukowe, które walnie przyczyniły się do rozwoju dziedziny. Książka Lyce Jankowski przybliża czytelnikowi właśnie taką wewnętrznie związaną grupę społeczną w skład, której wchodzili nie tylko wielcy uczeni, jak na przykład Chen Jieqi czy Wu Dacheng, ale także pomniejsi kolekcjonerzy, handlarze antyków, drukarze wydający katalogi, a nawet fałszerze. Myślę, że warto zapoznać się z powyższą pozycją, aby poznać realia życia naszych numizmatycznych odpowiedników z dawnych Chin.

Spis treści:

Wprowadzenie

Kim są kolekcjonerzy monet w Chinach?

Cześć pierwsza
Przeszkody i udogodnienia w badaniach nad monetami w dobie XIX wieku

1. Dostęp do monet: obejrzeć, kupić i poradzić się
Kolekcjonowanie monet: hobby uczonych
Zakup u sprzedawców antyków
Zwiedzanie kolekcji prywatnych

2. Dokumentowanie: biblioteka kolekcjonera
Katalog kolekcji
Literatura specjalistyczna
Estampaże

3. Odróżnianie prawdy od fałszu
Przemysł fałszerski na szkodę kolekcjonerów
Rozkwit estampażu numizmatycznego

Część druga
Kolekcjonerzy i numizmatycy: szczególna sieć towarzyska wśród wykształconych

1. Praktyka sieci towarzyskich w Chinach
Koła uczonych: tradycja chińska
Funkcjonowanie kół uczonych w dobie panowania dynastii Qing
Stowarzyszenia kolekcjonerów monet pod koniec XVIII wieku

2. Koła numizmatyczne w połowie XIX wieku
Li Zuoxian, Bao Kang i im współcześni
Osoby pośredniczące i osobistości centralne
Narodziny i śmierć zrzeszeń numizmatycznych

3. Społeczność spojona upodobaniem do monet
Sieć koleżeńska i rodzinna
Zasięg geograficzny społeczności
Porozumienie numizmatyczne zaczynem jedności?

Cześć trzecia
Społeczność numizmatyków i ich wspólny przedmiot badań - znaczenie praktyczne

1. Udostępnianie źródeł i rozpowszechnianie poglądów
Wymiana podarków i wypożyczanie dokumentów
Korespondencja naukowa i konferencje
Przekazywanie kolekcji i popularyzacja literatury

2. Przyjęcie wspólnego punktu widzenia
Poprawa błędów poprzedników i badaczy współczesnych
Identyfikacja fałszerstw
Przykład współpracy naukowej - Guquanhui

3. Zagadnienia o charakterze międzydziedzinowym
Monety nietypowe
Analiza epigraficzna inskrypcji monet
Odnowienie dyskursu numizmatycznego

Podsumowanie
Kolekcja - pasja osobista w kontekście rozpowszechniania wiedzy
Ilustracje
Bibliografia
Aneksy

Indeks



Spis treści w języku oryginalnym:

INTRODUCTION

QUI SONT LES COLLECTIONNEURS DE MONNAIES EN CHINE ?
PREMIÈRE PARTIE
OBSTACLES ET FACILITÉS MATÉRIELLESDANS L’ÉTUDE DES MONNAIES AU XIXe SIÈCLE

1. Accéder aux monnaies : voir, acheter et consulter
Collectionner les monnaies : un loisir lettré
L'achat chez les antiquaires
Les visites de collections privées

2. Se documenter : la bibliothèque du collectionneur
Les catalogues de collection
La littérature spécialisée
Les estampages

3. Distinguer le vrai du faux
L'industrie du faux pour collectionneurs
L'essor des estampeurs

DEUXIÈME PARTIE
COLLECTIONNEURS ET NUMISMATES :UN RÉSEAU PARTICULIER DE SOCIABILITÉ LETTRÉE
1. Pratiques des réseaux de sociabilité en Chine
Le cénacle lettré : une tradition chinoise
Fonctionnement des cénacles letrés sous les Qing
Les sociétés de collectionneurs de monnaies à la fin du XVIIIe siècle

2. Les cercles de numismates au milieu du XIXe siècle
Li Zuoxian, Bao Kang et leurs contemporains
Intermédiaires et figures centrales
Naissance et mort d'un réseau numismatique

3. Un réseau soudé par le goût pour les monnaies
Réseau amical et réseau familial
Délimitation géographique du réseau
Un pacte numismatique ferment d'unité?

TROISIÈME PARTIE
UTILITÉ PRATIQUE D’UNE SOCIABILITÉ NUMISMATIQUE ET SUJETS COMMUNS DE RECHERCHE

1. Partage des ressources et diffusion des idées
Échanges de présents et prêts de documents
Correspondances érudites et réunions savantes
Transmission des collections et diffusion des ouvrages

2. Adoption d'une démarche commune
Corriger les fautes des prédécesseurs et des contemporains
Identifier le faux
Un exemple de collaboration scientifique : le Guquanhui

3. Problématiques partagées
Les pièces non orthodoxes
Analyse épigraphique des inscriptions monétaires
Renouvellement du discours sur les monnaies

CONCLUSION
LA COLLECTION, UNE PASSION PERSONNELLE AU SERVICE DE LA DIFFUSION DES SAVOIRS
ILLUSTRATIONS
BIBLIOGRAPHIE
ANNEXES

INDEX

Китайские монетовидные амулеты. Надписи, сюжеты, символы - Сергей Николаевич Шевцов

Amulety keszowe są nieodłączną częścią numizmatyki Azji Wschodniej. Katalogi monet notują je od XI wieku zwykle umieszczając je w swoich końcowych sekcjach. Dla europejskiego pasjonata numizmatyki fakt ten może wydawać się dziwny, ale trzeba pamiętać, że Azja Wschodnia ma swoją własną tradycję w tej dziedzinie. Amulety keszowe powstawały wszędzie tam, gdzie w obiegu były monety keszowe (Chiny, Korea, Wietnam, Japonia, kraje Archipelagu Sundajskiego). Często przyjmowały one podobną postać do bilonu lub nawet były z niego wytwarzane i to właśnie spowodowało włączenie ich do spisu katalogów. Nieostra granica między amuletem keszowym, a monetą keszową jest tego przyczyną.

Obecnie środowisko numizmatyczne czeka na rezultat badań Davida Hartilla w tej dziedzinie, ale jak autor przyznaje, jeszcze dużo wody upłynie w Tamizie, nim jego publikacja ujrzy światło dzienne. Tymczasem z tematem chińskich amuletów zmierzył się Сергей Николаевич Шевцов w wieńczącej wiele lat badań pracy "Китайские монетовидные амулеты. Надписи, сюжеты, символы", czyli "Chińskie amulety monetopodobne. Inskrypcje, tematyka, symbole". Warto dodać, że autor jest jednym z bardziej aktywnych użytkowników forum Zeno.ru, ukrywa się tam pod nickiem XIE.

Praca przedstawia dzieje amuletów keszowych od czasów antycznych po czasy współczesne. Autor sklasyfikował ponad 1800 talizmanów opatrując każdy z nich danymi metrycznymi, datowaniem i opisem z tłem historycznym. Nie brak w publikacji również odniesień do chińskiej sztuki, wierzeń i tradycji ludowych. Przytłaczająca większość przedstawionych numizmatów jest zaprezentowana w kolorze, zaledwie 43 przykłady bardzo rzadkich amuletów ukazano w czerni i bieli. Zapraszam do zapoznania się ze spisem treści.

Spis treści:


Rozdział 1. Chińskie amulety monetopodobne i problematyka badań.
Rozdział 2. Amulety monetopodobne: geneza i ewolucja
Rozdział 3. Amulety monetopodobne: klasyfikacja i charakterystyka kategorii
Rozdział 4. Chińskie amulety monetopodobne wczoraj i dziś
Aneks:
Kolorowe zdjęcia amuletów monetopodobnych
Czarno-białe wyobrażenia amuletów monetopodobnych
Słownik
Inskrypcje na amuletach monetopodobnych (chińsko-rosyjskie)
Bibliografia i źródła
Chronologia

Tiền cổ Việt Nam không do triều đình đúc - Lục Đức Thuận, Võ Quốc Ky

Pierwszy raz na blogu będę prezentował pracę wietnamskich numizmatyków. Ze wszystkich języków Azji Wschodniej, wietnamski sprawiał mi najwięcej problemów, dlatego też nie recenzowałem nic z tamtejszego dorobku. Nadszedł jednak czas, aby i tę barierę pokonać i przybliżyć wietnamskie dokonania.

Monety Wietnamu od dawna są obiektem badań uczonych z Japonii, Chin, Francji, Rosji czy USA. Natomiast nie słychać nic ze strony rodzimych autorów. Rzeczywiście, prace z tego kraju nie należą do popularnych. Wpływ na to mają takie czynniki, jak: bariera językowa, większa popularność źródeł Zachodnich (szczególnie francuskich i amerykańskich) i tragiczna historia. Wszystko to, zdaje się, miało wpływa na izolację Wietnamu na tym polu. Sam Wietnam na brak zainteresowania wśród swoich obywateli rodzimą numizmatyką narzekać nie może. Kraj ten wydał pokolenia świetnych specjalistów, których dokonania stale rozwijają tę dziedzinę. Obserwując rynek numizmatyczny i wydawniczy Wietnamu jestem w stanie pokusić się o stwierdzenie, że obecnie numizmatyka wietnamska przeżywa swoje najlepsze chwile. Praca Lục Đức Thuận'a i Võ Quốc Ky wpisuje się w to zjawisko.

"Tiền cổ Việt Nam không do triều đình đúc", czyli "Nieoficjalne monety Wietnamu" jest pozycją aktualizującą wiedzę w dziedzinie wietnamskich monet wyprodukowanych przez  nieznanych emitentów. Wspominałem już kiedyś na blogu, że jeśli chodzi o Wietnam, to ze wszystkich państw stosujących monety keszowe, miał on najwięcej nieoficjalnych emisji. Z tego też powodu katalogi monet wietnamskich nie radzą sobie z kategoryzacją i datacją wielu monet. Praca Lục Đức Thuận'a i Võ Quốc Ky jest powiewem świeżości w tej kwestii, choć tematu nie wyczerpuje. Autorzy przyznają, że jest jeszcze wiele niedopowiedzeń i sporo do odkrycia.

Co jest jednak odkrywczego w pracy? Otóż poprawiono datację wielu monet. W badaniu użyto metod stosowanych w metalurgii w celu poznania dokładnego składu chemicznego stopów użytych w produkcji bilonu. Ponadto inskrypcje awersów i rewersów poddano analizie paleograficzno-epigraficznej oraz przeanalizowano japońskie siedemnastowieczne źródła poświęcone monetom Annamu. Oparto się również na źródłach archeologicznych, a w szczególności na analizach odkrytych skarbów wraz z pomagającym w datowaniu otaczającym je kontekstem. W wyniku przeprowadzonych badań, znany do tej pory układ kategoryzujący nieoficjalne monety uległ przetasowaniu. Część monet okazała się starsza nawet o kilkaset lat niż do tej pory sądzono, część odmłodniała.

Praca "Tiền cổ Việt Nam không do triều đình đúc" jest w tej chwili najbardziej zaawansowanym źródłem, jeśli chodzi o postęp w badaniach nad nieoficjalnymi emisjami. Niewielu autorów podejmuje się tej tematyki, wiele pozycji jest już zdezaktualizowanych. Cały czas środowisko numizmatyczne czeka na pracę dr Allana Barkera - autora genialnej "The Historical Cash Coins of Vietnam", kontynuującą pierwszy tom i dopełniającą go w kwestii nieoficjalnego bilonu. Przyznać należy, że źródeł jest mało, a to czyni wietnamski tytuł jeszcze cenniejszym.

Spis treści:

Rozdział 1. Zastosowanie metalurgii, mineralogii, metalografii i analizy składu stopów metali w badaniach nad dawnym bilonem Wietnamu.

Rozdział 2. Monety z cynku

Rozdział 3. Monety gorszych stopów

Rozdział 4. Monety z mosiądzu

Rozdział 5. Monety z brązu pochodzące z nieoficjalnych emisji

Rozdział 6. Krótkie artykuły na temat monet: deminutywnych, ołowianych, cynowych, żelaznych, bitych i z białego brązu.

Spis treści w języku oryginalnym:

Chương 1. Ứng dụng của Kim Thạch học, Khoáng vật học, Kim Tướng học và Phân tích Thành phần Hợp kim trong việc nghiên cứu TIỀN CỔ VIỆT NAM.

Chương 2. Tiền kẽm.

Chương 3. Tiền gián  (間錢).

Chương 4. Tiền đồng thau.

Chương 5. Tiền đồng không chính triều.

Chương 6. Những bài viết nhỏ về  Cái vi tiền, Tiền chì, Tiền thiếc, Tiền sắt, Tiền sềnh, và Tiền đồng bạch.

Glosario Numismático de Extremo Oriente - Santiago Blanco

Dziś zapraszam do recenzji zupełnie świeżej pracy mojego argentyńskiego kolegi Santiago Blanco. Mowa tu będzie o wydanym przed dwoma tygodniami "Glosario Numismático de Extremo Oriente", czyli po polsku "Słowniku Numizmatycznym Dalekiego Wschodu".

Słownik podzielony został na dwie części: pierwszą - ogólną i drugą - właściwą.  Pierwsza poświęcona została ogólnej charakterystyce numizmatyki Azji Wschodniej i historii pieniądza w Chinach, Korei, Wietnamie i Japonii. Drugą część stanowi słownik. Zawarto w nim 400 haseł oraz wiele zdjęć czarno-białych i kolorowych przedstawiających: monety, żetony, banknoty, drzewa keszowe, punce, sztabki, odkrycia archeologiczne, dotyczące monet reprodukcje obrazów z opisywanych epok, kaligrafie, błędy mennicze, płacidła, amulety keszowe i formy mennicze. Materiału jest naprawdę sporo. Warto zaopatrzyć się w tę pozycję ponieważ jest uniwersalna i w przystępnej formie objaśnia trudną terminologię związaną z systemami pieniężnymi krajów Azji Wschodniej.

PDO - The Nguyên Hoà Era Coins of Vietnam (1533-1548 AD) - Craig Greenbaum

W ramach serii postów Publikacje Dostępne On-line znów zachęcam do zapoznania się pracą autorstwa Craiga Greenbauma. Ostatnio (1 lutego 2018) prezentowałem tytuł dotyczący koreańskich amuletów keszowych, dziś zapraszam do artykułu "The Nguyên Hoà Era Coins of Vietnam (1533-1548 AD)", czyli "Wietnamskie monety ery Nguyên Hoà (1533-1548)", który ukazał się w periodyku "Numismatique Asiatique - Revue de la Société de Numismatique Asiatique n°24 Mars 2013", czyli "Numizmatyka Azji. Przegląd Azjatyckiego Towarzystwa Numizmatycznego. Numer 24 marzec 2013".

Tytułowa era Nguyên Hoà (元和, 1533-1548), to czasy panowania marionetkowego władcy Lê Trang Tônga (黎莊宗) z (Przywróconej) Późnej dynastii Lê. Wówczas już, panująca dynastia nie sprawowała rządów. Wietnam w owym czasie wszedł w okres długotrwałej wojny domowej, którą rozpoczęła rebelia generała Mạc Đăng Dunga (Mạc Thái Tổ, 莫登庸) około roku 1520 roku. Tenże w wyniku spisków dworskich, knowań i działań wojennych odpowiedzialny był za śmierć cesarzy Lê Chiêu Tônga (黎昭宗, 1516–1522) i Lê Cung Hoànga (黎恭皇, 1522–1527). Wraz ze śmiercią tego ostatniego zakończyło się panowanie właściwej dynastii Lê. W 1527 roku buntowniczy generał Mạc Đăng Dung obwołał się cesarzem, czym zapoczątkował panowanie dynastii Mạc w północnej części Wietnamu. W tym samym czasie w południowej części kraju w swoich prywatnych domenach schronili się przedstawiciele rodów feudalnych niezadowolonych z supremacji Mạców. Byli to przede wszystkim członkowie klanów Trịnh i Nguyễn, którzy podobnie do swych przeciwników z północy, do tej pory skupieni byli przy dworze Lê. Zarówno Mạcowie, jak i rody Trịnhów czy Nguyễnów stanowiły przeciwne sobie obozy polityczne, które w różnych konfiguracjach spiskowały przeciwko sobie i starały się, jak najwięcej uzyskać kosztem dogorywającej dynastii Lê.

Sprzymierzeni ze sobą Trịnhowie i Nguyễnowie nie uznali zwierzchnictwa nowej dynastii, traktując Mạc Đăng Dunga jako uzurpatora. Nie złożyli również broni. Mimo ucieczki na południe działania wojenne kontynuowano. Aby wojnie nadać bardziej chwalebnego charakteru głowa Nguyễnów - Kim, udzielił schronienia niedobitkom klanu Lê i w 1533 roku intronizował Lê Trang Tônga (黎莊宗) - cudem ocalałego syna cesarza Lê Chiêu Tônga (黎昭宗, 1516–1522). Od tej pory opozycja mogła występować w roli lojalistów obalonej dynastii. Oczywiście Lê Trang Tông (黎莊宗), jak i jego potomkowie pełnili tylko i wyłącznie rolę figurantów. Ten okres w historiografii wietnamskiej określa się mianem Przywróconej Późnej dynastii Lê (jest to podokres Późnej dynastii Lê rzadko jednak uwzględniany w publikacjach). Panowanie pozbawionej realnej władzy dynastii skończyło się dopiero pod koniec XVIII wieku. Wydarzenia towarzyszące jej upadkowi opisałem w poście: Dynastia Tay Son

Myślę, że tło historyczne, które przedstawiłem, uzmysłowi Czytelnikom sytuację polityczną Wietnamu w latach 1533-1548. Jest to o tyle ważne, że monety prezentowane przez Craiga Greenbauma należą do bardzo dyskusyjnej grupy, która nastręcza problemów uczonym w umiejscowieniu ich w dziejach. Otóż w tytułowym okresie Nguyên Hoà w Wietnamie mamy oficjalnie dwa organizmy państwowe dynastię Mạc (północ) i (Przywróconą) Późną dynastię Lê (południe), realnie jednak są trzy: dynastia Mạc, ród Trịnh i ród Nguyễn. Najbardziej komplikujący tę sytuację jest fakt, że każda z politycznych stron, zarówno oficjalna, jak i nieoficjalna emitowała swój własny pieniądz. Craig Greenbaum badając keszówki cesarza Lê Trang Tônga (黎莊宗), tj. nguyên hòa thông bảo (元和通寶) zauważył, że pewne cechy łączą je z kilkoma innymi zagadkowymi emisjami. Swoje spostrzeżenia zawarł właśnie w "The Nguyên Hoà Era Coins of Vietnam (1533-1548 AD)".

Artykuł jest efektem badań komparatystycznych tysięcy monet wietnamskich. Prezentuje 18 keszówek, które według autora wyprodukowane zostały w tym samym czasie. Łączą je cechy wspólne stylu kaligraficznego awersów. Podstawą badań i punktem odniesienia w pracy jest oficjalna moneta nguyên hòa thông bảo (元和通寶). Tekst artykułu jest dość trudny i skierowany do bardziej doświadczonego zbieracza, choć zaprezentowane w nim koincydencje inskrypcji monet wietnamskich i chińskich mogą być świetnym źródłem do nauki rozpoznawania keszówek tych dwóch krajów dla tych, którzy dopiero zaczynają swoją przygodę z numizmatyką keszową. Mocną stroną publikacji jest również bogactwo zdjęć i rycin przedstawiających monety i wyróżniające się w nich detale kaligraficzne. Polecam.

Link do publikacji: The Nguyên Hoà Era Coins of Vietnam (1533-1548 AD)

べトナム北部のー括出土銭の調查研究 - 櫻木晋一, 三宅俊彥

W periodyku 東南アジア －歴史と文化, czyli "Azja Południowo-Wschodnia. Historia i kultura" w numerze 38 (2009) ukazał się bardzo ciekawy artykuł na temat trzech skarbów monet keszowych odkrytych w północnej części Wietnamu. Autorami tekstu są japońscy badacze 櫻木晋一 (Sakuraki Shin’ichi) i 三宅俊彥 (Miyake Toshihiko), znani z innych publikacji poświęconych numizmatycznemu aspektowi archeologii. Szczególnie zasłużoną personą w tej dziedzinie jest prof.  櫻木晋一, który jest autorem m.in. podręcznika do archeologii numizmatycznej. W przyszłości postaram się zrecenzować i tą pracę.

 

Okładka 東南アジア －歴史と文化 38(2009). Źródło: www.jsseas.org

Artykuł ベトナム北部の一括出土銭の調査, czyli "Sprawozdanie z badań nad skarbami odkrytymi w północnym Wietnamie" zawiera informacje na temat trzech depozytów monet keszowych. Każde z odkryć posiada inną datację, dzięki czemu wszystkie razem stanowią przedmiot badań o dość przekrojowym charakterze. Najstarsze znalezisko badacze określili na koniec XIV lub początek XV wieku, kolejne w chronologii ma pochodzić z przedziału XVI-XVIII w., najmłodsze natomiast z początku XIX w. Analiza składu skarbów pod względem rodzajów i pochodzenia monet pozwoliła autorom wysunąć wnioski, co do stanu przepływu pieniądza dla omawianego w artykule obszaru. Najstarszy depozyt składał się głównie z chińskich monet Północnej dynastii Song (960-1127), co potwierdza tendencje XIV/XV wieku, kiedy bilon ten często odsprzedawany był poza granice Kraju Środka na rynki cierpiące na jego brak. Wówczas keszówki trafiały do Japonii, Korei, na Malaje i oczywiście do Wietnamu. 
Jeśli chodzi o młodszy skarb (XVI-XVIII w.), to składał się on wyłącznie z marnej jakości keszówek pochodzących z nieoficjalnych emisji. Numizmatyka keszowa Wietnamu pod tym względem nie ma sobie równych. Nawet Japonia ze swoimi zagadkowymi bita-senami i Chiny z różnymi fałszerstwami z epoki nie dorównują bogactwu typów i odmian wietnamskich prywatnych emisji. Sztandarową monetą tego typu, którą wielokrotnie wspominałem i prezentowałem na tym blogu jest an pháp nguyên bảo. Jako ciekawostkę dodam, iż chyba najwięcej w tej dziedzinie dokonali Japończycy. Numizmatycy Kraju Kwitnącej Wiśni interesowali się wietnamskim bilonem już w XVIII wieku, co potwierdzają ówczesne katalogi. Mimo długiej tradycji badań i tak temat ten nadal jest słabo poznany.
W skład najmłodszego ze skarbów wchodziły głównie oficjalne emisje rodzimej Późnej dynastii Lê (1428-1788). Dodatkowo obecne były również chińskie keszówki z dynastii Qing, które w większości pochodziły z mennic prowincji Yunnan oraz japońskie kanei tsuho. Skład tego skarbu odzwierciedla sytuację monetarną Wietnamu z początku dynastii Nguyen. Kronikarze zapisali, że pierwszy jej władca (cesarz Gia Long) narzekał, że ludność z okolic Thăng Long (Hanoi) nadal woli posługiwać się monetą dawnej dynastii (Lê) lub zdobytym w handlu przygranicznym bilonem chińskim, niż jego własnym świeżo wyemitowanym pieniądzem. Przyczyną niechęci ludności północnego Wietnamu do keszówek cesarza Gia Longa były: słaba jakość ich wykonania oraz ołów, który był podstawą stopów wielu emisji. Generalnie należy podkreślić, że pieniądz taki był nietrwały. Rynek preferował solidniejszy brąz i mosiądz. Z tych samych materiałów produkowano japońskie kanei tsuho, które również eksportowano do Wietnamu w charakterze monet kupieckich, zatem i ich obecność w depozycie nie powinna dziwić. Wszystko wskazuje na to, że najmłodszy ze skarbów był czymś w rodzaju efektu tezauryzacji lepszej monety. 

Konkludując już podkreślę, że omówione odkrycia potwierdzają międzynarodowy charakter monety keszowej. W krajach nią się posługujących, na przestrzeni wieków różnie odnoszono się do obcego bilonu w obiegu. Czasem demonetyzacja przynosiła trwalsze efekty, zwykle jednak w drobnych transakcjach ludność i tak nie zwracała uwagi na jego proweniencję. Pamiątką po takim stanie rzeczy są dziś odkrycia archeologiczne, w których odnotowuje się zdeponowane razem keszówki czterech wielkich emitentów monet keszowych (Chiny, Japonia, Korea i Wietnam).

Coins of North Malaya - Willam Shaw, Mohd Kassim Haji Ali

Dziś znów udamy się w rejon Azji Południowo-Wschodniej, a to za sprawą książki "Coins of North Malaya", czyli "Monety Malajów Północnych". Nie jest to praca stricte poświęcona keszówkom ponieważ zawiera informacje na temat wszystkich środków płatniczych regionu, niemniej znajdziemy w niej co nieco na ich temat. Zapraszam do krótkiej recenzji.

Malaje Północne to obszar Półwyspu Malajskiego dziś pokrywający się z terytorium przygranicznym Malezji i Tajlandii. Autorzy skupili się na monetach czterech organizmów państwowych, jakie istniały w tamtym regionie w dobie średniowiecza, a więc były to: Sułtanat Kedah, Sułtanat Kelantan, Królestwo Patani i państwo Terengganu. Geneza keszówek malajskich była wynikiem wpływów chińskich. Region ten był infiltrowany przez kupców Kraju Środka już około VII wieku. W późniejszych wiekach proces ten uległ intensyfikacji do tego stopnia, że w dobie dojrzałego średniowiecza na Malaje przybyła chińska fala migracyjna, której potomkowie do dziś zachowują odrębność etniczną (lud Peranakan). Chińska diaspora na Malajach jest liczącą się mniejszością kulturowo-językową.

Keszówki Malajów Północnych są hybrydami powstałymi na styku przenikających się kultur. Sposób produkcji i  kształt odziedziczyły po chińskich przodkach, inskrypcje wyrażane w alfabecie jawi bazującym na piśmie arabskim są już wpływem miejscowym. Oczywiście nie od razu doszło do stopienia kultur ponieważ mennictwo malajskie notuje również keszówki i amulety keszowe z chińskimi inskrypcjami, co również zostało zaznaczone w publikacji.

Przykładowa strona książki. Źródło: malaysianbanknotes.blogspot.com

Najstarsze zaprezentowane numizmaty pochodzą z XIII wieku. Oprócz tekstu i map praca zawiera liczne zdjęcia monet. Niestety opisywany przez mnie tytuł nie jest dostępny on-line. Jego fragmenty można przeczytać w ramach portalu Google Books, to jest jednak zbyt mało bym zaliczył go do serii Publikacje Dostępne On-line.

PDO - Script Styles Used on Traditional Chinese Coins - Joe Cribb

Dziś krótko i treściwie na temat publikacji dostępnej on-line. Artykuł Joe Cribba "Script Styles Used on Traditional Chinese Coins", czyli "Style kaligraficzne stosowane na tradycyjnych chińskich monetach" jest przeznaczony przede wszystkim dla początkujących zbieraczy monet keszowych. Jedną z trudniejszych rzeczy, jaką warto opanować w tym hobby jest rozpoznawanie rodzajów kaligrafii. Umiejętność ta pozwala precyzyjniej wydatować monetę, przypisać ją do odpowiedniej dynastii lub po prostu odróżnić jej wariant. Joe Cribb opisał wszystkie style kaligraficzne, jakie można spotkać na chińskich monetach keszowych, zaczynając chronologicznie od najstarszego, wielkopieczęciowego (da zhuanshu) przez małopieczęciowe (xiao zhuanshu), kancelaryjne (lishu), regularne/wzorcowe (zhengnshu/kaishu) po wysublimowane formy pisma: biegnącego (xingshu) i trawiastego (caoshu). Bardziej doświadczonych zbieraczy monet keszowych może zdziwić brak opisu złotego smukłego stylu (shoujinshu). Nie jest to do końca prawda. Styl shoujinshu jest tak naprawdę odmianą pisma regularnego (kaishu) i autor go właśnie tak klasyfikuje. Nie jest on w pracy pominięty zupełnie ponieważ przy opisie monety chong ning tong bao autor przedstawia jego genezę. Jeszcze na koniec dodam, że artykuł zawiera materiał poglądowy w postaci 66 wizerunków monet. Link do publikacji znajduje się poniżej zdjęcia strony tytułowej.

 

Link do publikacji: Script Styles Used on Traditional Chinese Coins

飛鳥池遺跡 富本銭と白鳳文化 - 直木孝次郎, 鈴木重治

W 1998 roku w ruinach miasta Asuka - dawnej stolicy Japonii, odkryto monety fuhonsen i pozostałości mennicy, w której powstały. Pisałem o tych sensacjach w postach: Czy odkrycie monet fuhonsen w 1998 było rzeczywiście rewolucją dla historiografii i numizmatyki japońskiej? i O monetach fuhonsen ciąg dalszy. Dziś chciałbym odnotować publikację, która całościowo omawia ten temat.

Pozycja 飛鳥池遺跡 富本銭と白鳳文化, czyli "Ruiny Asukaike. Fuhonsen i era Hakuho" autorstwa 直木孝次郎 (Naoki Kojiro) i 鈴木重治 (Suzuki Shigeharu), przedstawia okoliczności prac archeologicznych oraz interpretację znalezisk. Autorzy starają się odpowiedzieć na pytania, które narosły wokół fenomenu monet fuhonsen (富本銭) zaraz po ich odkryciu w 1998 roku, które jak się okazało nie było pierwszym w dziejach japońskiej numizmatyki, historiografii czy archeologii. Numizmaty te, katalogi japońskie odnotowywały już w XVII wieku. Jaki zatem cel przyświecał autorom? Przede wszystkim odpowiedź na pytanie, czym w istocie były fuhonsen (富本銭). Nie ma stuprocentowego dowodu na to, że pełniły rolę pieniądza, choć wiele obecnie wydawanych źródeł już je za takowy uważa i od nich zaczyna historię japońskiej waluty. Niektóre, bardziej ostrożne, opatrują je informacją, że stanowiły pieniądz, którego nie udało się wprowadzić na ziemi japońskiej.
Aby nie wróżyć z fusów, autorzy postanowili umocować ten numizmat w realiach epoki, a więc w tytułowej erze Hakuho (白鳳時代). Czymże jest wspomniana era i jakiego okresu dotyczy? Myślę, że wyjaśnienie będzie tu niezbędne, ponieważ Czytelnicy znający takie pojęcia, jak nian-hao / nengo mogą być tu zaskoczeni.

Większość zbieraczy monet keszowych wie na pewno, że panowania cesarzy w Chinach dzieliły się na ery, których nazwy niejednokrotnie bardzo poetyckie, a zarazem abstrakcyjne, pełniły rolę kalendarza, np. 5 rok ery "Zheng he". czyli dosłownie 5 rok ery "Rządów pokoju". Miana er lub ich skrótowce w większości wypadków trafiały na awersy monet. Czerpiąc wzorce z Kraju Środka władcy Japonii, Wietnamu i Korei również zaczęli stosować dewizy swoich panowań. W praktyce różnie to wyszło ponieważ każdy z tych krajów nadał im swoją specyfikę. W Korei system ten stosowano nieregularnie, aż wyszedł z użycia. Zamiast niego przyjęto nazwy panowań er władców chińskich. Oczywiście wynikało to z politycznych implikacji, Korea była wasalem Chin. Japońskie ery panowania z początku również stosowane nieregularnie zadomowiły się jednak i wyewoluowały w system, w którym trwały nawet po śmierci władcy, a więc już za panowania kolejnego. Nie powinno zatem nikogo dziwić, że dana era może być przyporządkowana dwóm cesarzom. Najwierniej system er stosował Wietnam. Jego tradycyjną formę pielęgnował dłużej niż same Chiny. Otóż od początku panowania dynastii Ming w Chinach (1368) zapanowała zasada "jeden władca - jedna era panowania". W Wietnamie wprowadzono ją dopiero w roku 1802 wraz z nastaniem dynastii Nguyen. W każdym z poszczególnych języków termin odnoszący się do ery panowania jest oddany inaczej: po chińsku "nian-hao" (年號 / 年号), po japońsku "nengo" (年号) lub "gengo" (元号), po koreańsku "yeonho" (연호) i po wietnamsku "niên hiệu".

Tytułową erę Hakuho (白鳳時代) trudno jednak szukać w spisie nengo cesarzy Japonii. Nie znajdzie się jej tam. System japoński wypracował jeszcze jedną charakterystyczną dla siebie cechę. Otóż w Kraju Kwitnącej Wiśni stosowano ery nieoficjalne, które albo uzupełniały system nengo, albo istniały równolegle do niego. Terminy odnoszące się do tego typu er to: shinengo (私年号), ginengo (偽年号) lub inengo (異年号) - są to synonimy, które stosuje się w tekstach zamiennie.

Era Hakuho (白鳳時代) pełniła rolę uzupełniającą. Wówczas system nengo jeszcze stosowany był nieregularnie i właśnie taką lukę w historii nią wypełniono. Wydaje się ponad wszelką wątpliwość, że autorem nazwy tej ery był jakiś mnich-skryba. Jej nazwa przetrwała we wczesnośredniowiecznych dokumentach świątynnych. Hakuho (白鳳時代), dosłownie znaczy "era Białego Feniksa", dotyczy lat 673-686, a więc całego okresu panowania cesarza Temmu. Na rok 683 datuje się polecenie tegoż władcy, zapisane w drugiej najstarszej japońskiej kronice Nihon-shoki (日本書紀), nakazujące wprowadzenie do obiegu monety miedzianej, a wycofanie pieniądza srebrnego (pisałem o tym niedawno w poście: PDO - 無文銀銭試論 - 長戸満男). Autorzy łączą informację z Nihon-shoki (日本書紀) ze znaleziskiem ze stolicy Asuka i dlatego rozpatrują genezę tej monety na tle wydarzeń ery Hakuho (白鳳時代).

Ustęp z Nihon-shoki odnotowujący edykt cesarski dotyczący wprowadzenia do obiegu monet miedzianych. Źródło: Wikipedia

Oprócz samej informacji z kroniki, wydarzenia tytułowej ery dostarczają autorom kolejnych argumentów. Przede wszystkim rządy cesarza Temmu łączyły się z ponownym ustanowieniem Asuki stolicą (była ona nią od 538 do 694 z krótkimi okresami w międzyczasie, gdy traciła ten status), a więc wybudowanie w niej mennicy nie byłoby czymś dziwnym. Po drugie, w okresie tym Japonia kopiowała chiński model rządów przenosząc na swój grunt różne jego aspekty, np. biurokratyczną formę rządów. Wprowadzenie lub przemodelowanie gospodarki pieniężnej na wzór Kraju Środka też zdaje się być prawdopodobne dla tego czasu.

飛鳥池遺跡 富本銭と白鳳文化 jest na pewno jednym z najważniejszych tytułów na temat początków japońskiego pieniądza i chyba najlepszym opracowaniem na temat monet fuhonsen (富本銭). Jeśli napotkam pracę o podobnej tematyce, albo choć podejmującą dialog z tezami 直木孝次郎 (Naoki Kojiro) i 鈴木重治 (Suzuki Shigeharu), to na pewno fakt ten nie przejdzie bez echa na tym blogu.