Kropki, kreski i kółka, czyli tajemnicze symbole na monetach keszowych

Żaden z działów numizmatyki nie jest tak związany z magią i symboliką tajemną jak monety keszowe. Chińczycy do dziś twierdzą, że każda z tych monet jest obrazem nieba i ziemi. Okrągły kształt numizmatu ma być symbolem niebios, natomiast kwadratowy otwór odzwierciedla ziemię. Według mitologii chińskiej ziemia miała mieć kształt kwadratu.

Już w czasach antycznych ludzie przypisywali monetom keszowym dobroczynną moc. Chińczycy wierzyli, że posiadanie ich przyciąga szczęście i dostatek. Używano ich do wróżenia z Księgi I-Ching. Obecnie monet keszowych używa się w, popularnej ostatnio w Polsce, chińskiej sztuce geomancji - feng shui. Co więcej, w pewnym momencie pojawiły się tzw. amulety keszowe - wzorowane na monetach talizmany. Od pieniędzy różniły je napisy na awersie i rewersie. Zwykle były to zaklęcia, maksymy, rysunki mitycznych zwierząt, zdobienia, tetragramy z Księgi I-Ching. Badacze dalekowschodniej numizmatyki dopatrują się pierwowzorów amuletów keszowych w monetach, których awersy i rewersy zostały przyozdobione przez mincerzy w kropki, kreski i kółka. Co oznaczały owe symbole? Dziś nie wiadomo do końca. Uczeni doszukują się odpowiedzi w chińskiej tradycji.

Kropki to najczęściej spotykany symbol na monetach. Według tradycji miały one oznaczać gwiazdy. Od zwykłych nadlewów (błędów menniczych) różni je równa wysokość ze znakami oraz precyzja z jaką zostały wykonane. Umieszczane były zarówno na awersie jaki i rewersie. Najczęściej był to jeden znak, ale znane są numizmaty, które posiadały ich więcej. Symbole gwiazd pierwszy raz pojawiły się na monetach 半两 ban liang odlewanych w okresie Zachodniej Dynastii Han (206 p.n.e. - 8 n.e.).

Zagięte kreski w kształcie półokręgów utożsamiano z księżycem. Kształt tego symbolu można porównać do odciśniętego paznokcia. Zapewne skojarzenie to było źródłem wielu legend, które wspominały o monarchiniach, które pozostawiały ślady po swych paznokciach na formach odlewniczych. Podobnie do symbolu gwiazd, księżyce spotyka się już na monetach z Zachodniej Dynastii Han. Zwykle umieszczano jeden taki symbol na monecie, chociaż znane są i takie, które miały ich nawet cztery. Takie monety są dziś jednak ogromną rzadkością.

Kółka symbolizowały Słońce. Pojawiły się one później, niż dwa wspomniane wyżej symbole, bo dopiero w okresie Wschodniej Dynastii Han (25-220 n.e.). Ich przykłady znane są z monet 五铢 wu zhu.

Symbole gwiazd, księżyca i Słońca były także stosowane, w czasach późniejszych, jednakże zdaje się, że nie pełniły już one swych pierwotnych-magicznych funkcji np. w czasach dynastii Ming i wczesnej Qing, a także na monetach koreańskich znaki te oznaczały określone mennice.

Awers i warianty rewersu koreańskiej monety sang pyong tong bo. Źródło: Journal of the China Branch of the Royal Asiatic Society nr. 26.

Kolejność czytania znaków chińskich na awersach monet keszowych

Dzisiejszy wpis postanowiłem poświęcić zagadnieniu kolejności odczytywania znaków. Wiem, że temat ten nastręcza wielu problemów Europejczykom w identyfikacji monet po nazwie w katalogu. Wynika to z tego, iż w literaturze fachowej nazwy poszczególnych numizmatów są oddawane w językach oryginalnych, a biorą one swoje miano zawsze z napisu na awersie. Przedstawię zatem kilka użytecznych wskazówek.

Jeśli moneta na awersie posiada tylko dwa znaki i są one ułożone poziomo (czyli po prawej i lewej stronie otworu) to zawsze czytamy je od prawej do lewej. Natomiast jeśli są one ułożone pionowo (czyli jeden nad otworem i drugi pod) to czytamy je z góry na dół.

Na schemacie widoczne są monety ban liang i fuhonsen.

Monety posiadające cztery znaki na awersie odczytuje się na trzy sposoby (wskazówka ta dotyczy większości monet odlanych po 621 roku n. e., czyli od momentu powstania kai yuan tong bao). Każdy z nich zależy od ułożenia znaku tong, yuan lub chong (pośród trzech pozostałych na monecie). Jeżeli, któryś z nich znajduje się po prawej stronie otworu monety to odczytywanie awersu będzie przebiegało w kolejności: góra, dół, prawo, lewo.

Jeżeli natomiast, któryś z tych znaków, będzie znajdował się poniżej otworu to odczytanie monety będzie przebiegało zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara (gór, prawo, dół, lewo).

Może się jednak zdarzyć, że na tym samym awersie będą dwa z wymienionych powyżej trzech znaków konstytuujących sposób ich odczytania, na przykład: znak yuan poniżej otworu (jak w drugim przypadku) i tong po prawej jego stronie (jak w pierwszym przypadku). Wtedy obowiązuje pewna dowolność w kolejności odczytania, a więc obowiązuje tutaj zarówno zasada: góra, dół, prawo, lewo; jak i góra, prawo, dół, lewo. Najczęściej jednak stosuje się zasadę gdpl.

Moneta kai yuan tong bao i jej dwa sposoby odczytania.

Dodam jeszcze, że znak bao zawsze występuje po lewej stronie otworu i odczytuje się go na końcu (tak jak to jest pokazane na przykładach powyżej).